cern

..yarın tarihinin en büyük deneyine sahip olacakmış dünya, bugünden bir vedalaşma hazırlasak mı yav kendimize acaba demeden edemedim şimdi..

"bilim dünyasının 10 yıldan fazla bir süredir hazırlandığı ve yarım milyar isviçre frangı'na mal olan deneyin temel amacı maddeyi oluşturan parçacıkları inceleyerek, evrenin işleyişi hakkında daha fazla bilgiye sahip olmak.

deneyle "evrenin sırrı ne?", "madde neden ve nasıl kütle kazandı?", "maddeyi oluşturan temel parçacıkları bir arada tutan kuvvet ne?", "evrenin yüzde doksanını oluşturan 'karanlık madde' bulmacasının ardında ne var?" gibi merak edilen soruların yanıtları aranacak.

cern'in yapacağı deneyle bilim dünyasının maddenin yapısını anlamak için asırlardır yürüttüğü büyük çalışma 'parçacık fiziği' boyutuna taşınacak.

evrenin oluşumundaki sırları ortaya çıkarması hedeflenen büyük patlama deneyinde 10 eylül'de önemli bir adım atılarak, 'atomaltı parçacık çarpıştırma cihazı' çalıştırılacak.

deneyin daha sonraki aşamasında cern laboratuvarında inşa edilen büyük hadron çarpıştırıcısı (lhc) isimli parçacık hızlandırıcısında, atom çekirdeğinde bulunan proton adlı parçacıklar çok yüksek enerjiyle çarpıştırılacak.

şimdiye kadar inşa edilen en büyük ve en yüksek enerjili parçacık hızlandırıcı olan lhc'deki çarpışma sonucunda ortaya çıkacak parçacıkların evrenin işleyişindeki rolleri incelenecek.

lhc'de protonlar tünelin çevresine yerleştirilmiş yaklaşık 10 bin adet dev süper iletken mıknatıs tarafından yönlendirilecek.

böylece zıt yönlerde dönen iki proton ışını üretilecek. bilim dünyası çarpışmalar sonunda şimdiye kadar keşfedilmemiş yeni parçacıkların açığa çıkmasını bekliyor.

deney, evreni her şeyiyle başlatan 'büyük patlama'dan (big bang) sonra ortaya çıkan büyük enerji yoğunluğunu tekrar yaratarak parçacıkların tekrar ortaya çıkmasını sağlayacak.

böylece fizik modellerinin temelini oluşturan ve maddeye kütle özelliğini veren 'higgs' parçacığı da tekrar ortaya çıkarılıp gözlemlenebilecek.

nsanlığın kaderini değiştireceği söylenen ve yerin 100 metre altında yapılacağı açıklanan deneyde dünyanın dört bir yanından bilim adamları, maddeyi oluşturan parçacıkları inceleyerek evrenin işleyişi hakkında detaylı bilgilere ulaşacak.

bilinen fizik kuramları geliştirilecek ya da baştan aşağı değişebilecek. deney sırasında bütün parçaların senkronize şekilde çalışması gerekiyor. en ufak uyumsuzluk risk olarak kabul ediliyor.

10 eylül’de yapılacak deneyle ilgili birtakım kuşkular da ortaya atılıyor. hatta dan brown, 'melekler ve şeytanlar' kitabında büyük patlama olursa dünyayı içine çekecek büyük bir kara delik meydana geleceği iddiasında bulunuyor. bilim insanları bu iddiaları ciddiye almadıklarını söylüyor: açığa çıkacak olan enerji, büyük patlama anından sonra, kısa bir zaman dilimindeki enerji yoğunluğuna denk gelecek. bu nedenle kıyamet söylentileri asılsız.

deney, aralarında türk ekiplerin de bulunduğu ve 36 ülkeden 2 binden fazla fizikçinin katılımıyla gerçekleştirilecek.

bilim dünyasının avrupa birliği olarak bilinen cern laboratuvarındaki bu çalışmalara, türkiye 1960'lı yıllardan beri gözlemci statüsüyle katılıyor. bu türkiye'ye bütçeye katkıda bulunmadan deneylere katılabilme özelliğini veren bir konum.

türkiye'nin deneye katkısı dedektör inşası ve fizik analizinde oldu. bilimin en uç noktalarındaki bu projede kullanılacak olan dev dedektörün alt parçalarında iki ayrı türk firmasının katkısı bulunuyor.

cern'deki araştırmalara türkiye'den katılan 50 bilim insanından biri olan ve bir süre önce türkiye'ye dönen tobb ekonomi ve teknoloji üniversitesi fen edebiyat fakültesi fizik bölümü öğretim üyesi prof. dr. saleh sultansoy, yerin yaklaşık 100 metre altında 27 kilometrelik tünelde kurulan bu çarpıştırıcının üzerinde 4 dev deney aletinin kurulduğunu söylüyor.

sultansoy, 4 deney aletini şöyle anlatıyor: bunlardan ikisi, atlas (a toroidal lhc apparatus) ve cms (compact muon solenoid), genel amaçlı detektördür. alice (a large ion collider experiment) detektörü maddenin yeni hali olan quark-gluon plazmasını, lhcb (large hadron collider beauty) deneyi ise evrenin oluşumunu sağlayan madde-antimadde asimetrisini incelemek için tasarlandı.

bu deneyin ardından ekim ayının başında 5 teraelektronvolt (tev) enerjiye sahip proton demetlerinin çarpıştırılmasının öngörüldüğünü anlatan sultansoy, cern'deki çalışmalarda evrenin oluşum sırlarıyla ilgili yeni bilgilerin 2009 yılının sonlarından itibaren alınmaya başlanmasının öngörüldüğünü belirtiyor.

sultansoy, 'son araştırmalara göre, 2009'un sonlarında deneyler sonunda mini kara delikler görme olasılığı ortaya çıkacak. ancak büyük patlama henüz olmayacak. evrenin oluşmasıyla ilgili bilgilere bu tarihten sonra ulaşılmaya başlanacak. 10 eylül'deki deneyde de büyük bir adım atılacak. protonların 27 kilometrelik ana halkada dönmesini göreceğiz' diye konuşuyor.

bu çalışmaların kasım ayı ortalarında tamamlanmasının ardından gelecek yıl da asıl amaç olan 7 tev'lik proton demetlerinin çarpıştırılmasının planlandığını aktaran sultansoy, ''bu durumda ilk bilgilerin 2009 yılının yaz döneminde fizik camiasına aktarılması söz konusu'' diyor.

dünyanın 300 kelvin, evrenin ise 2.7 kelvin dolayında bir sıcaklığa sahip olduğunu, cern'deki sistemin ise 1.8 kelvin sıcaklıkta çalıştığını belirten sultansoy şöyle devam ediyor: dolayısıyla cern, evrenin en soğuk yeri.. bu pek çok anlamda mühendislik harikası.

cern'deki teknolojilerin üç ana konu etrafında odaklandığını belirten sultansoy, bunları evrenin oluşum sırlarını ortaya çıkarmayı hedefleyen 'hızlandırıcı teknolojileri', 'detektör teknolojileri' ve 'bilişim teknolojileri' olarak sıralıyor.

hızladırıcı teknolojisi olmadan bilim ve teknolojide hemen hemen hiç bir alanda geleceğin teknolojilerinin oluşturulamayacağına işaret eden sultansoy, detektör teknolojilerinin de başta savunma sanayi olmak üzere pek çok alanda kullanıldığını söylüyor.

cern'deki araştırmalarda dünyanın en önemli bilişim teknolojilerinin geliştirilmeye başlandığını, dünya genelinde pek çok bilgisayarın ortak kullanılmasını sağlayacak ''grid'' teknolojisinin en ileri araştırma aşamalarının da burada yapıldığını kaydeden sultansoy, grid'in www sisteminin bir üst sistemi olduğunu ve bu teknoloji sonucu gelecekte yaşanacakların tahmin bile edilmesinin zor olduğunu belirtiyor.

sultansoy, 'özellikle e-devlette her mesleğin bilgi alışverişinin çok hızlı yapılacağı dünya genelinde ortak bilgisayar ağı oluşturacak grid projesinin temelleri de burada atılıyor. cern'in yıllık ürettiği bilgi miktar 15 milyon gb dolayında' diye konuşuyor.

türkiye üniversitelerinden ve taek'ten yaklaşık 50 bilim insanının cern'de yapılan araştırmalara katıldığını anımsatan sultansoy, bunun yanında 10 bilim insanının da abd, ingiltere ve benzeri ülkelerin üniversiteleri üzerinden cern'de çalıştığını vurguluyor.

sultansoy şöyle konuşuyor: "bu sayıya ulaşmamız geçen yıl düşen uçakta kaybettiğimiz prof. dr. engin arık önderliğinde ve türk fizik derneği başkanlığı desteği ile yaptığımız mücadelenin sonucu. 10 yıl önce bu sayı 10 kişiyi bile bulmuyordu. son yıllarda başbakanlığın, dpt'nin ve taek başkanının desteklerini özellikle vurgulamak gerekiyor."

sultansoy, cern'deki atlas deneyinde boğaziçi ve ankara üniversitesi, cms deneyinde odtü, çukurova ve boğaziçi üniversitelerinin doğrudan katıldığını ancak, diğer bazı üniversite elemanlarının da bu dört üniversite üzerinden cern'deki araştırmaları izleyebildiğini söylüyor.

sultansoy, türk araştırmacıların deneylere katkısıyla ilgili şöyle konuşuyor: iki yıl önce doğuş üniversitesi lhc ile doğrudan bağlantısı olmayan cast deneyine ve bu sene yıldız teknik üniversitesi alice deneyine katıldı. maalesef bu deneylerin kullandığı detektörlerin yapımına önemli bir katkıda bulunamamışız. ama trigger and data acqusition-tetikleme ve veri algılama ve detektör elemanlarının testi ile ilgili çalışmalarda faal olarak özellikle boğaziçi ve çukurova grupları yer alıyor. bununla birlikte türk grubu, atlas deneyinin fizik araştırma programının hazırlanmasında önemli katkılarda bulundu ve bu kapsamda veri alma hazırlıklarında çalışmalarımız devam ediyor.

prof. dr. saleh sultansoy, türk araştırmacıların hızlandırıcılar konusunda cern'de 2020'li yıllarda kurulması planlanan compact linear collider-kompakt doğrusal çarpıştırıcı (clic) projesi çalışmalarına katıldığını ve bu kapsamda ilk defa genç bilim insanlarının ve yüksek lisans ve doktora öğrencilerinin en ileri hızlandırıcı teknolojilerden biri ile ilgili doğrudan deneyim kazanma imkanına sahip olduklarını sözlerine ekliyor.

uzun lafın kısası bilim insanları nefesleri tutulmuş şekilde 10 eylül'deki deneyi bekliyor."